درمان گزگز دست و پا در کلینیک فیزوتراپی شفامهر در تهران و بررسی علت این بیماری موضوع این مقاله است.
آیا تا به حال احساس کردهاید سوزنهای ریزی در انگشتان دست یا پا فرو میروند؟ آیا گاهی دستهایتان مورمور میشوند یا بعد از بیدار شدن از خواب متوجه میشوید که پایتان خواب رفته است؟
گزگز و خواب رفتن دست و پا از علائم نسبتاً شایعی هستند که ممکن است به دلایل سادهای مانند قرار گرفتن بدن در وضعیت نامناسب یا مشکلات جدیتری مانند دیابت، کمبود ویتامین B12 و آسیب اعصاب محیطی ایجاد شوند.
اما سؤال مهم این است: علت گزگز دست و پا چیست و از کجا بفهمیم این علامت به مشکل عصبی یا ستون فقرات مربوط میشود؟
در این مقاله از فیزیوتراپی شفامهر، مهمترین دلایل گزگز و مورمور شدن دست و پا، علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص و نقش فیزیوتراپی در بهبود برخی از این مشکلات را بررسی میکنیم.

گزگز دست و پا دقیقاً به چه معناست؟
گزگز دست و پا که در اصطلاح پزشکی پارستزی (Paresthesia) نامیده میشود، نوعی احساس غیرطبیعی در پوست است که ممکن است به شکلهای مختلف ظاهر شود:
- احساس سوزنسوزن شدن انگشتان دست و پا
- مورمور شدن یا حرکت مورچه روی پوست
- بیحسی در نوک انگشتان
- احساس سوزش یا تیر کشیدن
- کاهش حس لمس در دستها و پاها
این حالت معمولاً زمانی ایجاد میشود که عملکرد طبیعی اعصاب حسی مختل شود. گاهی فشار موقت روی یک عصب باعث بروز این احساس میشود، اما در موارد دیگر ممکن است آسیب یا بیماری اعصاب عامل اصلی باشد.
اگر گزگز فقط برای چند دقیقه و پس از تغییر وضعیت بدن اتفاق بیفتد، معمولاً جای نگرانی زیادی ندارد. بااینحال، تکرار شدن، طولانی شدن یا همراهی آن با ضعف عضلانی نیازمند بررسی پزشکی است.

۱۰ علت شایع گزگز و خواب رفتن دست و پا
دلایل مختلفی میتوانند باعث گزگز دست و پا شوند. در ادامه مهمترین علتها را بررسی میکنیم.
۱. فشار روی عصب به دلیل وضعیت نامناسب بدن
یکی از رایجترین دلایل خواب رفتن دست و پا، وارد شدن فشار موقت به اعصاب است.
برای مثال:
- خوابیدن روی دست برای مدت طولانی
- نشستن طولانیمدت با پاهای روی هم
- خم نگه داشتن آرنج برای مدت زیاد
- قرار گرفتن گردن در وضعیت نامناسب هنگام کار با موبایل
در این شرایط ممکن است انتقال پیامهای عصبی برای مدت کوتاهی مختل شود و احساس گزگز یا بیحسی به وجود بیاید.
معمولاً با تغییر وضعیت بدن و برداشته شدن فشار، علائم برطرف میشوند.
۲. دیابت و آسیب اعصاب محیطی
یکی از مهمترین دلایل گزگز مداوم دست و پا، نوروپاتی دیابتی است.
قند خون بالا در طولانیمدت میتواند به اعصاب محیطی آسیب برساند. این مشکل بیشتر ابتدا در پاها ظاهر میشود و ممکن است بهتدریج دستها را نیز درگیر کند.
علائم احتمالی نوروپاتی دیابتی عبارتاند از:
- گزگز و بیحسی انگشتان پا
- احساس سوزش در کف پا
- دردهای تیرکشنده، بهخصوص هنگام شب
- کاهش حس گرما و سرما
- اختلال در تعادل هنگام راه رفتن
اگر فرد مبتلا به دیابت دچار گزگز مداوم پا شود، باید برای بررسی وضعیت اعصاب و کنترل قند خون به پزشک مراجعه کند.
تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاهش حس پا میتواند احتمال ایجاد زخم و آسیبهای ناخواسته را افزایش دهد.
۳. کمبود ویتامین B12
ویتامین B12 برای عملکرد طبیعی سیستم عصبی و حفظ سلامت پوشش محافظ اعصاب ضروری است.
کمبود این ویتامین ممکن است باعث اختلال در عملکرد اعصاب و ایجاد علائمی مانند موارد زیر شود:
- مورمور شدن دست و پا
- بیحسی انگشتان
- ضعف و خستگی
- اختلال در تعادل
- مشکلات حافظه و تمرکز در برخی افراد
افرادی که رژیم غذایی محدودی دارند، دچار مشکلات جذب مواد غذایی هستند یا بعضی داروها را به مدت طولانی مصرف میکنند، ممکن است بیشتر در معرض کمبود این ویتامین باشند.
برای تشخیص، پزشک ممکن است آزمایش خون درخواست کند. مصرف خودسرانه مکملها بدون مشخص شدن علت علائم توصیه نمیشود.
۴. دیسک گردن و فشار روی ریشههای عصبی
آیا میدانستید گزگز انگشتان دست ممکن است از مشکلات گردن ناشی شود؟
در برخی افراد، بیرونزدگی دیسک گردن یا تغییرات فرسایشی مهرهها میتواند باعث فشار یا تحریک ریشههای عصبی شود.
در این حالت، علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد گردن و شانه
- انتشار درد به بازو
- گزگز انگشتان دست
- بیحسی در بخشی از دست
- ضعف عضلات دست در بعضی موارد
محل گزگز و انگشتان درگیر میتوانند به پزشک در تشخیص عصب تحت فشار کمک کنند.
درمان به شدت مشکل و یافتههای معاینه بستگی دارد. در بعضی بیماران، فیزیوتراپی گردن با تمرینات اصلاحی، آموزش وضعیت صحیح بدن و روشهای درمانی مناسب میتواند به کاهش علائم کمک کند.
۵. سندرم تونل کارپال
اگر بیشتر شبها با بیحسی و گزگز انگشتان دست از خواب بیدار میشوید، ممکن است دچار سندرم تونل کارپال باشید.
این مشکل زمانی اتفاق میافتد که عصب مدیان در ناحیه مچ دست تحت فشار قرار بگیرد.
علائم معمول عبارتاند از:
- گزگز انگشت شست
- مورمور شدن انگشت اشاره و میانی
- بیحسی بخشی از انگشت حلقه
- درد مچ دست
- ضعف در گرفتن اشیا
افرادی که فعالیتهای تکراری با دست دارند ممکن است با این مشکل مواجه شوند.
درمان ممکن است شامل اصلاح فعالیتها، استفاده از آتل مچ دست، تمرینات مناسب و در برخی موارد فیزیوتراپی باشد. در موارد شدید یا مقاوم، درمانهای تخصصی دیگری نیز بررسی میشوند.
۶. دیسک کمر و سیاتیک
گاهی علت گزگز پا نه در خود پا، بلکه در ستون فقرات کمری است.
بیرونزدگی دیسک کمر میتواند باعث تحریک یا فشار روی ریشههای عصبی شود. اگر عصب سیاتیک یا ریشههای مرتبط با آن درگیر شوند، فرد ممکن است درد و گزگز را از کمر به باسن، ران و ساق پا احساس کند.
نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- درد تیرکشنده از کمر به پا
- گزگز کف پا یا انگشتان
- بیحسی در ساق پا
- تشدید درد هنگام بعضی حرکات
- ضعف عضلات پا در موارد شدیدتر
فیزیوتراپی یکی از روشهای درمان غیرجراحی است که بسته به علت و شدت علائم میتواند در برنامه درمانی بیمار قرار بگیرد.
۷. کمبود سایر ویتامینها و اختلالات تغذیهای
علاوه بر ویتامین B12، برخی کمبودهای تغذیهای نیز میتوانند روی عملکرد اعصاب تأثیر بگذارند.
برای مثال، کمبود ویتامین B1 و فولات در شرایط خاص ممکن است با مشکلات عصبی همراه باشد.
از طرف دیگر، مصرف بیشازحد مکمل ویتامین B6 نیز میتواند باعث آسیب عصبی و گزگز دست و پا شود.
بنابراین تصور اینکه هر نوع گزگز با مصرف مکمل ویتامین برطرف میشود، اشتباه است.
۸. مشکلات تیروئید
کمکاری تیروئید در برخی افراد میتواند با علائم عصبی همراه باشد.
در صورت کنترل نشدن این بیماری، ممکن است شرایطی مانند نوروپاتی محیطی یا سندرم تونل کارپال ایجاد شود.
علائم همراه ممکن است شامل خستگی، افزایش وزن، خشکی پوست و احساس سرما باشند.
اگر گزگز دست و پا همراه با این نشانهها وجود دارد، بررسی عملکرد تیروئید میتواند به تشخیص علت کمک کند.
۹. مشکلات گردش خون
کاهش جریان خون در اندامها نیز ممکن است باعث بیحسی یا احساس غیرطبیعی شود.
برای مثال، بیماری رینود میتواند هنگام قرار گرفتن در معرض سرما یا استرس باعث تغییر رنگ انگشتان و احساس بیحسی یا گزگز شود.
در برخی بیماریهای عروقی نیز درد، سردی اندام و تغییر رنگ پوست ممکن است مشاهده شود.
اگر یک اندام بهطور ناگهانی سرد، رنگپریده یا کبود شود و درد شدیدی داشته باشد، باید فوراً ارزیابی اورژانسی انجام شود.
۱۰. اضطراب و تنفس سریع
اضطراب شدید و تنفس سریع یا هایپرونتیلاسیون میتواند باعث تغییر در تعادل گازهای خون شود.
در این وضعیت ممکن است فرد علائمی مانند موارد زیر را تجربه کند:
- گزگز اطراف دهان
- مورمور شدن انگشتان دست
- گزگز پاها
- سرگیجه
- احساس تنگی نفس یا تپش قلب
بااینحال، نباید هر نوع گزگز را به اضطراب نسبت داد. ابتدا باید علتهای پزشکی مهم بررسی شوند.

چه زمانی گزگز دست و پا خطرناک است؟
بیشتر موارد گزگز ناشی از فشار موقت روی اعصاب هستند، اما بعضی علائم میتوانند نشاندهنده یک مشکل جدی باشند.
در صورت مشاهده موارد زیر باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
- شروع ناگهانی بیحسی یا ضعف در یک سمت بدن
- افتادگی صورت یا اختلال در صحبت کردن
- اختلال ناگهانی بینایی یا تعادل
- سردرد شدید و ناگهانی همراه با علائم عصبی
- بیحسی ناحیه بین پاها یا اطراف اندام تناسلی
- بیاختیاری جدید ادرار یا مدفوع همراه با کمردرد و ضعف پاها
- ضعف ناگهانی یا ناتوانی در حرکت دادن اندام
این علائم ممکن است با سکته مغزی یا فشار شدید روی ساختارهای عصبی ستون فقرات ارتباط داشته باشند.
همچنین اگر گزگز بهطور مداوم تکرار میشود، شدت آن افزایش پیدا کرده یا با ضعف عضلانی همراه است، لازم است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید.
برای تشخیص علت گزگز دست و پا چه آزمایشهایی لازم است؟
تشخیص علت گزگز فقط با مشاهده علائم امکانپذیر نیست. پزشک ابتدا درباره محل، مدت و شدت علائم سؤال میکند و سپس معاینه عصبی انجام میدهد.
بسته به شرایط بیمار ممکن است بررسیهای زیر درخواست شوند:
- آزمایش قند خون و HbA1c برای بررسی دیابت
- آزمایش ویتامین B12
- بررسی عملکرد تیروئید
- آزمایشهای مربوط به وضعیت متابولیک بدن
- نوار عصب و عضله (EMG و NCS)
- MRI گردن یا کمر در صورت وجود علائم و یافتههای مرتبط
انجام همه این آزمایشها برای تمام افراد ضروری نیست و انتخاب آنها به تشخیص پزشک بستگی دارد.

آیا فیزیوتراپی برای گزگز دست و پا مؤثر است؟
یکی از سؤالات رایج افرادی که دچار گزگز اندامها هستند این است که آیا فیزیوتراپی میتواند این مشکل را درمان کند؟
پاسخ به علت ایجاد گزگز بستگی دارد.
اگر علائم به دلیل مشکلات اسکلتی عضلانی، فشار روی ریشههای عصبی گردن یا کمر، اختلالات حرکتی یا برخی مشکلات عصبی قابل مدیریت ایجاد شده باشند، فیزیوتراپی میتواند بخشی از برنامه درمانی باشد.
روشهای مورد استفاده ممکن است شامل موارد زیر باشند:
۱. تمرینات درمانی
تمرینات متناسب با وضعیت بیمار میتوانند به بهبود تحرک، قدرت عضلات و عملکرد اندامها کمک کنند.
۲. اصلاح وضعیت بدن
اصلاح نحوه نشستن، ایستادن و کار کردن با موبایل یا کامپیوتر میتواند در کاهش فشارهای نامناسب روی گردن و ستون فقرات مؤثر باشد.
۳. تمرینات عصبی
در برخی شرایط، تمرینات لغزش عصبی (Nerve Gliding) با هدف بهبود حرکت عصب در مسیر طبیعی خود تجویز میشوند. این تمرینات باید با توجه به تشخیص و میزان تحریک عصب انتخاب شوند.
۴. تقویت عضلات
تقویت عضلات حمایتکننده ستون فقرات و اندامها میتواند به بهبود عملکرد حرکتی و کاهش فشارهای مکانیکی کمک کند.
۵. آموزش و اصلاح فعالیتهای روزمره
فیزیوتراپیست میتواند به بیمار آموزش دهد چگونه فعالیتهای روزمره را بدون وارد کردن فشار غیرضروری به اعصاب و مفاصل انجام دهد.
نکته مهم اینکه فیزیوتراپی جایگزین تشخیص علت زمینهای نیست. برای مثال، گزگز ناشی از کمبود B12 یا دیابت به بررسی و درمان پزشکی همان بیماری نیاز دارد.
برای جلوگیری از گزگز دست و پا چه کار کنیم؟
با رعایت چند نکته میتوان احتمال بروز برخی انواع گزگز را کاهش داد:
- از نشستن طولانیمدت در یک وضعیت خودداری کنید.
- هنگام کار با کامپیوتر، وضعیت مچ دست و گردن را اصلاح کنید.
- در طول روز تحرک کافی داشته باشید.
- فعالیت بدنی منظم و متناسب با توانایی خود انجام دهید.
- تغذیه متعادل داشته باشید.
- در صورت ابتلا به دیابت، قند خون را طبق توصیه پزشک کنترل کنید.
- از مصرف خودسرانه مکملهای ویتامینی خودداری کنید.
- هنگام خواب از قرار گرفتن طولانیمدت روی دست یا فشار به اندامها پرهیز کنید.
پرسشهای متداول درباره علت گزگز دست و پا
علت گزگز دست و پا هنگام خواب چیست؟
وضعیت نامناسب خواب، فشار روی اعصاب، سندرم تونل کارپال و نوروپاتی محیطی از دلایل احتمالی هستند. اگر این حالت مرتب تکرار شود، نیاز به بررسی دارد.
گزگز انگشتان دست نشانه چیست؟
گزگز انگشتان میتواند ناشی از فشار روی عصب مدیان در مچ دست، مشکلات گردن، نوروپاتی دیابتی یا کمبود ویتامین B12 باشد. محل دقیق گزگز و انگشتان درگیر در تشخیص اهمیت دارند.
آیا کمبود ویتامین باعث خواب رفتن دست و پا میشود؟
بله. کمبود ویتامین B12 و در برخی شرایط کمبود سایر ویتامینهای گروه B میتواند باعث اختلال عملکرد اعصاب و بروز گزگز شود.
آیا گزگز دست و پا نشانه دیسک کمر است؟
اگر گزگز در پاها همراه با کمردرد و انتشار درد به باسن و ساق باشد، یکی از احتمالات مشکلات دیسک کمر و تحریک ریشههای عصبی است. البته برای تشخیص قطعی باید معاینه انجام شود.
آیا فیزیوتراپی میتواند گزگز دست و پا را از بین ببرد؟
در صورتی که علت گزگز به مشکلات قابل درمان با فیزیوتراپی مربوط باشد، این روش میتواند به کاهش علائم و بهبود عملکرد کمک کند. اما همه انواع گزگز با فیزیوتراپی برطرف نمیشوند.
درمان گزگز دست و پا با فیزیوتراپی
گزگز و خواب رفتن دست و پا ممکن است به دلایل سادهای مانند فشار موقت روی عصب یا مشکلاتی مانند دیابت، کمبود ویتامین B12، دیسک گردن و کمر یا سندرم تونل کارپال ایجاد شود.
اگر این علامت موقتی باشد، معمولاً پس از برطرف شدن فشار از روی عصب از بین میرود؛ اما در صورت تکرار، طولانی شدن یا همراهی با درد و ضعف عضلانی باید علت آن بررسی شود.
در فیزیوتراپی شفامهر، هدف از ارزیابی و برنامهریزی درمانی، شناسایی مشکلات حرکتی و اسکلتی عضلانی و انتخاب تمرینات و روشهای مناسب برای بهبود عملکرد بیمار است.
اگر گزگز دست یا پای شما با مشکلات گردن، کمر یا محدودیت حرکتی همراه است، ارزیابی تخصصی میتواند به مشخص شدن مسیر درمان کمک کند. فراموش نکنید که تشخیص علت اصلی، اولین قدم برای انتخاب درمان مؤثر است.
وزوز گوش مقاله دیگری که شاید مفید باشد.
